Wspólnoty Gruntowe

www.wspolnotygruntowe.pl

Strefa e-learningu

Jak zrodził się projekt „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe”?

 

Wspólnota gruntowa w polskim prawie cywilnym to nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności o pewnych szczególnych cechach. Jej istotą jest uprawnienie do korzystania ze wspólnego gruntu (najczęściej są to pola, lasy, nieużytki czy stawy), służące rolnikom danej miejscowości tylko z tego powodu, że są jej mieszkańcami. Historia wspólnot gruntowych sięga wczesnego średniowiecza, ale większość z nich powstała w połowie XIX w. w trakcie uwłaszczenia chłopów.

 

W ostatnich latach zapomniano o wspólnotach gruntowych – problematyka tego zagadnienia nie jest badana, krąg podmiotów, których ta sytuacja dotyczy, nie jest dokładnie określony. W badaniach nad historią wsi na ziemiach polskich, wspólnoty gruntowe zostały pominięte przez historyków, co więcej obecnie w słownikach języka polskiego nie pojawia się hasło „wspólnota gruntowa”.
Aktem prawnym regulującym postępowanie ze wspólnotami gruntowymi jest ustawa z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169 ze zm.). Tylko aktywna wspólnota może zgodnie z tą ustawą funkcjonować, a zatem gospodarować wspólnymi nieruchomościami.

 

Głównym zadaniem procesu reaktywacji wspólnot jest powołanie przez jej członków spółki, której celem jest zagospodarowanie wspólnot. Uczestnicy wspólnoty, pomimo że są uprawnieni do korzystania z nieruchomości będących przedmiotem wspólnoty, równocześnie nie mają możliwości występowania w imieniu wspólnoty, jak i podejmowania jakichkolwiek czynności prawnych w stosunku do nieruchomości, na rzecz obowiązkowo powoływanej spółki będącej osobą prawną.

 

Obecnie większość wspólnot gruntowych nie ma uporządkowanego stanu prawnego. Wyniki kontroli przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli (Aktualizacja stanu faktycznego i prawnego nieruchomości przez organy gospodarujące mieniem stanowiącym zasób nieruchomości Skarbu Państwa, gminny zasób nieruchomości i mienie gminne, NIK 2009) pokazały, że w woj. mazowieckim występują 1573 wspólnoty gruntowe, z czego większość jest nieaktywna. Łącznie w Polsce występuje 5126 wspólnot gruntowych.

 

Wspólnoty, wobec których nie ustalono uprawnionych do udziału, są uważane za nieposiadające właściciela, co powoduje, iż w większości przypadków grunty wspólnot należą do obszarów najbardziej zaniedbanych gospodarczo. Brak uporządkowanego stanu prawnego gruntów stwarza istotne niedogodności dla samorządów gminnych z powodu trudności z opodatkowaniem tych gruntów oraz trudności z pozyskiwaniem tych terenów na cele związane z realizacją miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Uprawnieni nie mogą gospodarować mieniem wspólnoty, w sytuacji kiedy ta jest nieaktywna, tym samym nie mogą czerpać z niej potencjalnych zysków czy działać przez spółkę na rzecz rozwoju swojego regionu.

 

Na bazie zidentyfikowanych problemów wspólnot gruntowych powstała koncepcja projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” stworzona przez Stowarzyszenie Aktywni z Gąsawy Rządowych w 2010 roku. Przez ostatnie trzy lata, szukając zewnętrznego dofinansowania dla realizacji tego pomysłu, Stowarzyszenie brało udział w wielu konkursach dotacyjnych realizowanych ze wsparciem funduszy strukturalnych (Program Operacyjny Kapitał Ludzki, działania 7.2.1 i 7.2.2), rządowych (Program Operacyjny Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2012) jak i środków prywatnych (Fundacja Kronenberga przy City Handlowy). Niestety projekt nie spotkał się z zainteresowaniem tych instytucji w tamtym czasie.
Szczęśliwie potoczył się dla Stowarzyszenia rok 2013, kiedy okazało się, że projekt otrzymał dofinansowanie ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (edycja 2013).
Projekt stanowi pierwszą w Polsce próbę rozwiązania problemu wspólnot gruntowych, problemu dotychczas pomijanego w polityce społeczno-gospodarczej i przez to szerzej nieznanego. Projekt jednocześnie promuje i upowszechnia nową formę gospodarowania w niezwykle zaniedbanym dotychczas obszarze.

 

Stowarzyszenie Aktywni, będące liderem tegoż projektu, od 2010 roku kiedy zostało powołane do życia działa na rzecz wspierania przedsiębiorczości społecznej i reaktywacji WG na terenie całej Polski. Tym samym przejęło zapoczątkowaną w 1999 roku misję „swojej matki” Wspólnoty Gruntowej z Gąsaw Rządowych z inicjatywy której powstało.

 

Celem projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” jest zwiększenie aktywności ekonomiczno-społecznej członków wspólnot gruntowych na terenie woj. mazowieckiego poprzez przekazanie im kompleksowego wsparcia: szkoleń, warsztatów i doradztwa specjalistycznego z zakresu wspólnot gruntowych oraz ekonomii społecznej. Projekt zakłada realizację cyklu szkoleń, warsztatów i doradztwa m.in na temat porządkowania stanu prawnego wspólnot, ustalania nieruchomości stanowiących mienie, sporządzania projektu wykazu uprawnionych oraz wielkości udziałów we wspólnocie gruntowej, zakładania spółek, opracowania statutu, gospodarowania mieniem, ekonomii społecznej. Szkolenia odbędą się w gminach, w których występują wspólnoty i dzięki zewnętrznemu dofinansowaniu są całkowicie bezpłatne. Wspólnoty gruntowe mogą być zgłaszane do projektu zarówno przez osoby indywidualne, jak i urzędy gmin, czy starostwa powiatowe. Z obszaru jednej gminy może zostać zgłoszonych kilka wspólnot gruntowych. Projekt realizowany jest w okresie 1.06.2013-31.12.2013 r. przez Stowarzyszenie Aktywni z Gąsaw Rządowych (lider projektu) oraz Urząd Gminy Jastrząb (partner projektu).

 

W kolejnych artykułach wyjaśnimy jak doszło do powstania wspólnot gruntowych w Polsce.
Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Jak doszło do powstania wspólnot gruntowych w Polsce?

 

Wspólnota gruntowa w polskim prawie cywilnym to nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności o pewnych szczególnych cechach. Jej istotą jest uprawnienie do korzystania ze wspólnego gruntu (najczęściej są to pola, lasy, nieużytki czy stawy), służące rolnikom danej miejscowości tylko z tego powodu, że są jej mieszkańcami. W ostatnich latach zapomniano o wspólnotach gruntowych – problematyka tego zagadnienia nie jest badana, krąg podmiotów, których ta sytuacja dotyczy, nie jest dokładnie określony. Bezpośrednią przyczyną braku opracowań z zakresu tej tematyki jest słaba aktywność spółek – tylko nieliczne działają. Nie podejmuje się także działań na szczeblu władz centralnych, czy lokalnych aby ten problem rozwiązać. Przedstawiamy Państwu pierwszy w Polsce obszerny cykl artykułów poświęcony wspólnotom gruntowym, w którym postaramy się przybliżyć tę tematykę. Zacznijmy zatem od historii.

 

Problem mienia gromadzkiego dotyka wyłącznie wsi. Chłopi lub włościanie byli warstwą społeczną zamieszkującą tereny wiejskie, dominującą w społeczeństwach przed rewolucją przemysłową. Stan chłopski istniał od początków historii państwa polskiego, a prawa tej warstwy społecznej przez wieki ograniczano. Kolejne przywileje szlacheckie powodowały coraz trwalsze przywiązanie chłopa do ziemi, a tym samym podporządkowanie feudalnemu panu. Apogeum tego procesu przypada na XVI i XVII wiek. Rozwijająca się w owym czasie gospodarka folwarczno-pańszczyźniana prowadziła do zwiększenia wyzysku chłopów, co łączyło się z umocnieniem poddaństwa w jego trzech podstawowych aspektach: osobistego, gruntowego i sądowego.

 

W dobie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej chłopi pańszczyźniani nie posiadali samodzielności gospodarczej i osobistej, jaką mogli cieszyć się gospodarze w XIV i XV w. Uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich zapoczątkowało proces tworzenia się kapitalistycznych form produkcji w rolnictwie. W nowej rzeczywistości gospodarstwa folwarczne pozbawione darmowej siły roboczej musiały bronić się przed upadkiem. Do nowej rzeczywistości musiały się przystosować także gospodarstwa chłopskie, ponieważ uwłaszczenie uwalniało chłopów od przywiązania do ziemi i pozwalało zasilić miasta potrzebujące rąk do pracy.

 

W XIX w. na ziemiach polskich dokonał się proces likwidacji feudalnej własności podzielonej. Problematyczny okazał się wówczas los gruntów pozostających we wspólnej własności tzw. wspólnot gruntowych. Powstały one przed uwłaszczeniem (m.in. wspólnoty na gruntach drobnoszlacheckich) bądź w rezultacie uwłaszczenia, a także po uwłaszczeniu, będąc wynikiem likwidacji serwitutów – bądź też w rezultacie kupna gruntów na wspólną własność wszystkich nabywców. Wyróżnić można było następujące rodzaje wspólnot: grunty gromadzkie, grunty wspólne kilku gospodarstw, wspólne pastwiska dworu i chłopów, wspólne pastwiska gromadzkie itp.

 

Problem takich gruntów został rozwiązany na dwa sposoby:

 

  • poprzez przyznanie jednolitej własności jednemu podmiotowi i ustanowienie na rzecz pozostałych służebności gruntowej;
  • poprzez pozostawienie gruntu we współwłasności mieszkańców danej wsi jako wspólnoty gruntowej.

 

 

Jeden i drugi sposób były półśrodkami, rodzącymi sytuacje skomplikowane pod względem prawnym i często niejasne.

 


Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku likwidacja i porządkowanie obszaru wspólnot gruntowych dokonywane były na podstawie ustawodawstw państw zaborczych oraz przy komasacji i likwidacji serwitutów na podstawie przepisów polskich. Odbywało się to jednak powoli, tak że w roku 1938 obliczano ilość wspólnych gruntów na około 1 741 000 ha (w województwach wschodnich ok. 867 000 ha, reszta w różnej mniej więcej wysokości w województwach centralnych i południowych). W całym dwudziestoleciu podzielono 40 000 ha.

 

Wspólnot gruntowych nie można było tak łatwo likwidować, a to zarówno ze względu na silniejszy charakter prawa własności, jak i na komplikacje wynikające z dziedziczenia uprawnień.

 

Dalsza część historii wspólnot gruntowych została przedstawiona w drugiej części artykułu. Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Jak doszło do powstania wspólnot gruntowych w Polsce?

 

Wspólnoty gruntowe kompleksowej regulacji doczekały się w 1938 r., za sprawą ustawy dnia 4 maja o uporządkowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. z 1938 r. Nr 33, poz. 290). Ustawa ta nie podawała definicji wspólnoty gruntowej, natomiast określała rodzaje gruntów uznane za wspólne oraz sposób zagospodarowania i rozporządzania nimi. Przepisom ustawy podlegały wszystkie nieruchomości, które w świetle prawa obowiązującego w poszczególnych zaborach nadane były na wspólną własność włościan w okresie ich uwłaszczenia albo w zamian za zlikwidowane służebności. Przepisom ustawy nie podlegały: nieruchomości stanowiące majątek gromad i związków samorządowych, nieruchomości stanowiące wspólną własność byłych mieszczan nie-rolników, nieruchomości użytkowane przez spółki szałaśnicze działające na obszarze ziemi cieszyńskiej.

 

Jako podstawowy sposób postępowania z gruntami wspólnymi ustawa z 1938 r. ustanowiła zniesienie wspólnoty przez podział tych gruntów w naturze. W ramach ustawy wjątkowo dopuszczano tylko pozostawienie gruntów wspólnych we współwłasności, jednak również wtedy wymagano zamiany wspólnoty na „zwykłą” współwłasność z ustalonymi udziałami w częściach ułamkowych. Ustawa wprowadziła również zasadę podziału gruntów wspólnych, których podział jest gospodarczo uzasadniony. Natomiast ustawa przewidziała niepodzielność w stosunku do gruntów, których podział byłby gospodarczo nieuzasadniony, z tym że podział wspólnych gruntów kilku gromad i wspólnych gruntów wsi i dworu powinien być zawsze przeprowadzony. Zagospodarowanie gruntów wspólnych następowało w postępowaniu administracyjnym, prowadzonym przez administrację powiatową i wojewódzką. Współwłaściciele lub współużytkownicy nieruchomości mieli nadaną z mocy prawa wspólnotę gruntową. Zarząd nad wspólnotą sprawowali właściciele pod przewodnictwem sołtysa albo przełożonego gminy. Dla zagospodarowania wspólnoty mogły być również tworzone spółki posiadające osobowość prawną. Ustawa dążyła do ograniczenia liczby wspólnot gruntowych, dlatego dopuszczała ich likwidację przez podział pomiędzy osoby uprawnione.

 

Po II wojnie światowej liczba wspólnot systematycznie malała. Jako, że problem wspólnot gruntowych nie zniknął, musiały one doczekać się ponownej regulacji za sprawą ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych. Ustawa weszła w życie 5 lipca 1963 r. i uchylała ustawę z dnia 4 maja 1938 r. Ustawa ta przyjęła całkowicie odmienny model postępowania ze wspólnotami gruntowymi. Pod ogólną nazwą wspólnoty gruntowej, obejmującą najczęściej pastwiska i lasy, ustawa z 1963 r. objęła szereg tworów prawnych powstałych głównie w XVII, XVIII, i XIX wieku.

 

Zgodnie z zapisami ustawy zagospodarowanie wspólnot gruntowych odbywa się na zasadach ściśle określonych przez ustawodawcę, osoby uprawnione do udziału we wspólnocie powinny utworzyć spółkę do sprawowania zarządu nad wspólnotą. W przypadku braku zgody co do powołania tej spółki, terenowy organ administracji państwowej tworzy ją z urzędu.

 

Ustawę z 1963 r. ustawodawca nowelizował 5 razy poniższymi ustawami:

 

1) ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o scaleniu gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 80 ze zm.);
2) ustawa z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198);
3) ustawa z dnia z dnia 24 listopada 1995 r. o zmianie zakresu działania niektórych miast oraz o miejskich strefach usług publicznych (Dz. U. Nr 141, poz. 692 ze zm.);
4) ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668 ze zm.);
5) ustawa z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 120, poz. 1268);
6) ustawa z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dz. U. Nr 113, poz. 984 ze zm.);
7) ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze zmianami w organizacji i podziale zadań administracji publicznej w województwie (Dz. U. Nr 92, poz. 753 ze zm.).

 

W kolejnym artykule z serii poświęconej wspólnotom gruntowym przedstawimy funkcjonowanie wspólnot w obecnej rzeczywistości prawnej.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Funkcjonowanie wspólnot gruntowych w dzisiejszej rzeczywistości prawnej.

 

Aktem prawnym, który reguluje problematykę wspólnot gruntowych jest ustawa o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych. Ustawa nie zawiera definicji wspólnoty gruntowej, tylko wylicza nieruchomości traktowane przez ustawodawcę jako wspólnoty. W skład wspólnot gruntowych wchodzą wymienione w ustawie (w art. 1 ust. 1 pkt 1–7) nieruchomości rolne, leśne i obszary wodne:

 

1) nadane w wyniku uwłaszczenia włościan i mieszczan rolników na wspólną własność, we wspólne posiadanie lub do wspólnego użytkowania ogółowi, pewnej grupie lub niektórym mieszkańcom jednej albo kilku wsi;
2) wydzielone tytułem wynagrodzenia za zniesione służebności, wynikające z urządzenia ziemskiego włościan i mieszczan rolników, na wspólną własność, we wspólne posiadanie lub do wspólnego użytkowania gminie, miejscowości albo ogółowi uprawnionych do wykonywania służebności;
3) powstałe w wyniku podziału pomiędzy zespoły mieszkańców poszczególnych wsi gruntów, które nadane zostały przy uwłaszczeniu włościan i mieszczan rolników mieszkańcom kilku wsi na wspólną własność, we wspólne posiadanie lub do wspólnego użytkowania;
4) użytkowane wspólnie przez mieszkańców dawnych okolic i zaścianków oraz należące do wspólnot urbarialnych i spółek szałaśniczych;
5) otrzymane przez grupę mieszkańców jednej lub kilku wsi na wspólną własność i do wspólnego użytkowania w drodze przywilejów i darowizn bądź nabyte w takim celu;
6) zapisane w księgach wieczystych (gruntowych) jako własność gminy (gromady), jeżeli w księgach tych istnieje wpis o uprawnieniu określonych grup mieszkańców gminy (gromady) do wieczystego użytkowania i pobierania pożytków z tych nieruchomości;
7) stanowiące dobro gromadzkie (gminne), będące we wspólnym użytkowaniu na terenach województw rzeszowskiego, krakowskiego oraz powiatu cieszyńskiego województwa katowickiego.

 

W większości przypadków prawo do wspólnoty było związane z faktem posiadania gospodarstwa. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ww. ustawy uprawnienia do udziałów we wspólnocie gruntowej, mają osoby fizyczne lub osoby prawne posiadające gospodarstwo rolne, jeżeli w ciągu ostatniego roku przed dniem wejścia w życie ustawy faktycznie korzystały z tej wspólnoty. Jeżeli w skład wspólnoty wchodziły lasy, grunty leśne lub nieużytki przeznaczone do zalesienia, uprawnionymi do udziału we wspólnocie były osoby fizyczne zamieszkujące na terenie miejscowości albo osoby zamieszkujące na terenie innej miejscowości, a prowadzące gospodarstwo rolne, chyba że w okresie 5 lat przed wejściem w życie ustawy faktycznie ze wspólnoty nie korzystały.

 

Projekt wykazu uprawnionych i wielkości udziałów we wspólnocie gruntowej sporządza właściwy wójt (burmistrz, prezydent miasta). Zgodnie z art. 9 ww. ustawy udziały poszczególnych uprawionych we wspólnocie gruntowej określa się w idealnych (ułamkowych) częściach.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Celem projektu jest zwiększenie aktywności ekonomiczno-społecznej członków wspólnot gruntowych na terenie woj. mazowieckiego poprzez przekazanie im kompleksowego wsparcia: szkoleń, warsztatów i doradztwa specjalistycznego z zakresu wspólnot gruntowych oraz ekonomii społecznej. Projekt zakłada realizację cyklu szkoleń, warsztatów i doradztwa m.in na temat porządkowania stanu prawnego wspólnot, ustalania nieruchomości stanowiących mienie, sporządzania projektu wykazu uprawnionych oraz wielkości udziałów we wspólnocie gruntowej, zakładania spółek, opracowania statutu, gospodarowania mieniem, ekonomii społecznej. Szkolenia odbędą się w gminach, w których występują wspólnoty. Wspólnoty gruntowe mogą być zgłaszane do projektu zarówno przez osoby indywidualne, jak i urzędy gmin. Z obszaru jednej gminy może zostać zgłoszonych kilka wspólnot gruntowych. Projekt realizowany jest w okresie 1.06.2013-31.12.2013 r. przez Stowarzyszenie Aktywni z Gąsaw Rządowych oraz Urząd Gminy Jastrząb.

 

Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.


 

Funkcjonowanie wspólnot gruntowych w dzisiejszej rzeczywistości prawnej.

 

W części pierwszej artykułu zostały przedstawione założenia ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych związane ze zdefiniowaniem zjawiska wspólnot, prawem posiadania udziału we wspólnocie, czy sporządzaniem projektu wykazu uprawnionych i wielkości udziałów we wspólnocie gruntowej. W tym artykule będziemy kontynuować rozważania na temat uregulowań prawnych zagadnienia wspólnot gruntowych.

 

Ustawa z 1963 r. nałożyła zakaz podziału wspólnot gruntowych pomiędzy uprawnionych. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest wyłączenie zastosowania wobec wspólnot przepisów prawa cywilnego o zniesieniu współwłasności. Wspólnota gruntowa nie może być traktowana jako jedna z form współwłasności, tj. współwłasność łączna lub współwłasności ułamkowa z uwagi na odrębny charakter, jaki został im nadany ustawą z 1963 r. Przede wszystkim art. 5 ust. 1 ustawy wprowadza ustawowy zakaz podziału wspólnot gruntowych. Wspólnoty gruntowe nie mogą być dzielone pomiędzy uprawnionych do udziału w tych wspólnotach. Nie można więc wycofać ze wspólnoty przypadających danej osobie (osobom) udziałów i użytkować ich samodzielnie z wyłączeniem innych osób uprawnionych. Istnieje jednak wyjątek od tej zasady. Wprowadziła go nowelizacja do ustawy z 26 marca 1982 r., która dopuściła możliwość podziału wspólnoty wyłącznie w razie objęcia jej gruntów scaleniem. Aby się to dokonało, niezbędna jest zgoda bezwzględnej większości osób uprawnionych do udziału w tej wspólnocie.

 

Udziały we wspólnocie gruntowej mogą być zbywane wyłącznie w całości i tylko na rzecz osoby posiadającej już udział w tej wspólnocie oraz na rzecz osób posiadających gospodarstwa rolne w tej samej wsi lub we wsiach przyległych do wspólnoty (art. 27 ust. 1). Konsekwencją zakazu podziału wspólnoty gruntowej jest wyłączenie zastosowania wobec niej przepisów prawa cywilnego o zniesieniu współwłasności. W praktyce oznacza to, że wniosek o zniesienie współwłasności wspólnoty gruntowej zostanie oddalony przez sąd jako niedopuszczalny z mocy samego prawa. Jedynym sposobem likwidacji wspólnoty pozostaje więc zbycie całości wspólnego gruntu, co uczynić może tylko spółka.

 

Ponadto uczestnicy wspólnoty będąc osobami fizycznymi nie mają uprawnień do występowania w imieniu wspólnoty. Mogą to uczynić jedynie przez spółkę, która jako osoba prawna może występować w imieniu uczestników wspólnoty.

 

Jak więc tworzona jest spółka? Jej utworzenie następuje w drodze uchwały powziętej większością głosów uprawnionych do udziału we wspólnocie przy obecności przynajmniej ich połowy. Spółka nabywa osobowość prawną z chwilą zatwierdzenia przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) statutu (art. 15), którego wzór ustalił minister właściwy do spraw rolnictwa, tj. zgodnie zarządzeniem Ministrów Rolnictwa oraz Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 29 kwietnia 1964 r. w sprawie ustalenia wzoru statutu spółki dla zagospodarowania wspólnoty gruntowej (M.P. Nr 33, poz. 145).

 

Faktem godnym podkreślenia jest to, że wspólnoty gruntowe nie podlegają obowiązkowemu wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie Wydział XIV Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego wydał takiej treści postanowienie w dniu 15 listopada 2007 r.. Brak wpisu do KRS ogranicza w znaczny sposób możliwości działania wspólnot gruntowych.

 

Obowiązki związane z ustaleniem wykazu nieruchomości wchodzących w skład wspólnoty oraz wykazu osób uprawnionych do udziału we wspólnocie przeszły do gminy na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji, Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.. Natomiast obszar wspólnoty gruntowej i wykaz osób uprawnionych podlega wpisowi do ewidencji gruntów w starostwie powiatowym (ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa). Zasadniczy problem związany jest z brakiem przepływu informacji z powiatu do gminy w tym zakresie.

 

Ustawa o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych określiła, że decyzje ustalające owe wykazy powinny być wydane w terminie roku od dnia jej wejścia w życie, jednak praktyka realizacji tego przepisu daleka jest od ideału. W znacznej liczbie przypadków takie decyzje wydawano z dużym opóźnieniem. W niektórych przypadkach nie wydano decyzji do chwili obecnej, co przy braku odpowiedniej dokumentacji powoduje, iż część wspólnot nie ma dzisiaj uregulowanego stanu prawnego.

 

Sprawę komplikuje ponadto fakt, iż dla wspólnot nie prowadzi się ksiąg wieczystych (art. 11 u.z.w.g.), które mogłyby być przydatne w ustaleniu stanu prawnego.

 

Jednakże, należy wyraźnie podkreślić, że nie ma przeszkód prawnych, aby decyzje regulujące wspólnotę gruntową były wydawane także obecnie. Jednoroczny termin ustalony przez ustawę o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych należy bowiem traktować jako instrukcyjny. Osoby korzystające ze wspólnoty muszą po prostu wystąpić do gminy o wydanie takiej decyzji.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Sytuacja wspólnot gruntowych w świetle wyników kontroli Najwyższej Izby Kontroli.

 

W 2009 r. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę dotyczącą aktualizacji stanu faktycznego i prawnego nieruchomości przez organy gospodarujące mieniem stanowiącym zasób nieruchomości Skarbu Państwa, gminny zasób nieruchomości i mienie gminne. Cel kontroli dotyczył oceny działań starostów i wójtów (burmistrzów, prezydentów) w zakresie aktualizacji stanu faktycznego i prawnego nieruchomości Skarbu Państwa, nieruchomości stanowiących gminny zasób nieruchomości oraz mienie gminne, w szczególności dotyczących: zaktualizowania wykazów nieruchomości stanowiących wspólnoty gruntowe, wykazów podmiotów uprawnionych do udziału we wspólnotach, tj. regulowania stanu prawnego wspólnot gruntowych.

 

Działania kontrolne miały dać odpowiedź na pytania:

 

  • Jaka jest liczba i stan prawny wspólnot gruntowych w gminach objętych kontrolą?
  • Czy starostowie posiadają niezbędną dokumentację dotyczącą wspólnot gruntowych położonych na obszarze ich powiatów?
  • Czy były podejmowane działania w celu uregulowania stanu prawnego wspólnot gruntowych?

 

Narzędziem wykorzystanym w procesie badawczym był kwestionariusz ankietowy. Ankieta dotycząca funkcjonowania wspólnot gruntowych (liczba, powierzchnia i stan prawny) na terenie danej gminy została rozesłana do wszystkich gmin w Polsce.

 

Wspólnoty gruntowe występują niemal na terenie całej Polski (łącznie 5126 w całym kraju w 865 gminach). Wspólnoty gruntowe nie występują na obszarze trzech województw: dolnośląskiego, lubuskiego, zachodniopomorskiego. Najwięcej nieruchomości wspólnot gruntowych znajduje się w województwie mazowieckim (1573, tj. 30,7% łącznej ich liczby), najmniej w województwie opolskim (9, tj. ok. 0,2%).

 

Informacje dotyczące liczby wspólnot gruntowych występujących na obszarze poszczególnych województw oraz ich charakteru zostały przedstawione w poniższej tabeli.

 

Tabela. Występowanie wspólnot gruntowych oraz ich charakter.

Lp. Województwo Liczba gmin, na obszarze których znajdują się wspólnoty Liczba wspólnot ogółem w tym:
rolnych leśnych wodnych pozostałych
1 mazowieckie 200 1573 636 164 31 742
2 lubelskie 156 1089 498 90 5 496
3 łódzkie 119 634 272 73 16 273
4 świętokrzyskie 69 506 145 60 10 235
5 podlaskie 81 394 170 55 10 159
6 małopolskie 74 321 145 101 0 75
7 śląskie 50 228 25 71 0 132
8 podkarpackie 48 177 45 98 0 34
9 wielkopolskie 34 117 74 12 6 25
10 kujawsko-pomorskie 18 38 15 2 1 20
11 warmińsko-mazurskie 6 28 8 2 0 18
12 pomorskie 5 12 9 0 0 3
13 opolskie 5 9 6 1 0 2
    865 5126 2104 729 79 2214

 

Źródło: opracowanie na podstawie danych Najwyższej Izby Kontroli.

 

Spośród wszystkich 5126 wspólnot gruntowych 2104 stanowią wspólnoty rolne, 729 – wspólnoty leśne, 79 – wodne, 2214 – pozostałe, tj. mieszane, np. rolno-leśne.

 

Z uwagi na trudności wynikające z braku wiedzy o sposobie zagospodarowania nieruchomości wspólnot gruntowych, ankietowani dokonali ich kwalifikacji na podstawie danych ujętych w ewidencji gruntów i budynków lub zaliczali je do wspólnot mieszanych (pozostałych).

 

Poniższy wykres zawiera graficzną prezentację liczby wspólnot gruntowych w podziale na ich występowanie w poszczególnych województwach Polski.

 

 

Liczba wspólnot gruntowych w podziale na województwa.

 

Źródło: opracowanie na podstawie danych Najwyższej Izby Kontroli.

 

Choć najwięcej wspólnot znajduje się na terenie województwa mazowieckiego, największą powierzchnię mają nieruchomości wspólnot gruntowych występujących na terenie województwa lubelskiego (23 226,06 ha, tj. 21,6% łącznej powierzchni nieruchomości wspólnot). Kolejnym pod względem łącznej powierzchni wspólnot gruntowych jest województwo mazowieckie (20 714,11 ha, tj. 19,2%).

 

Dane dotyczące powierzchni nieruchomości wspólnot gruntowych w poszczególnych województwach zostały przedstawione na poniższym wykresie.

 

Powierzchnia nieruchomości wspólnot gruntowych (w ha)

 

Źródło: opracowanie na podstawie danych Najwyższej Izby Kontroli.

 

Należy również podkreślić, że wyniki kontroli NIK pokazują, że większość wspólnot gruntowych nie powołało spółki do zagospodarowania, tym samym nie działają one aktywnie.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Celem projektu jest zwiększenie aktywności ekonomiczno-społecznej członków wspólnot gruntowych na terenie woj. mazowieckiego poprzez przekazanie im kompleksowego wsparcia: szkoleń, warsztatów i doradztwa specjalistycznego z zakresu wspólnot gruntowych oraz ekonomii społecznej. Projekt zakłada realizację cyklu szkoleń, warsztatów i doradztwa m.in na temat porządkowania stanu prawnego wspólnot, ustalania nieruchomości stanowiących mienie, sporządzania projektu wykazu uprawnionych oraz wielkości udziałów we wspólnocie gruntowej, zakładania spółek, opracowania statutu, gospodarowania mieniem, ekonomii społecznej. Szkolenia odbędą się w gminach, w których występują wspólnoty. Wspólnoty gruntowe mogą być zgłaszane do projektu zarówno przez osoby indywidualne, jak i urzędy gmin. Z obszaru jednej gminy może zostać zgłoszonych kilka wspólnot gruntowych. Projekt realizowany jest w okresie 1.06.2013-31.12.2013 r. przez Stowarzyszenie Aktywni z Gąsaw Rządowych oraz Urząd Gminy Jastrząb.

 

Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Wspólnota z Gąsaw Rządowych jako przykład prężnie działającej wspólnoty gruntowej, czyli „Gdy jest zgoda i wspólne działania, tam są efekty”.

 

Mało kto wie, że w południowej części województwa mazowieckiego, w powiecie szydłowieckim istnieje jedna z najbardziej prężnie działających wspólnot gruntowych w Polsce. Mowa o wspólnocie z Gąsaw Rządowych w gminie Jastrząb. Włościanom z Gąsaw nieruchomości do wspólnego użytkowania zostały przekazane w drodze przywilejów w okresie I Rzeczypospolitej – ziemie te były własnością państwową. Ukazem carskim z 1864 r. ww. grunty zostały nadane na własność do wspólnego gospodarowania włościanom z Gąsaw. Następnie decyzją nr 2/72 Prezydium Rady Powiatowej – Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w Szydłowcu z dnia 12 września 1972 r. uznano te nieruchomości za wspólnotę gruntową.

 

Podczas walnego zebrania 14 września 1972 r. na podstawie uchwały osób uprawnionych została utworzona spółka. Działalność spółki trwała nieprzerwanie do stanu wojennego, później ją przerwano, aby w dniu 1 lutego 1998 r. dokonać reaktywacji wspólnoty gruntowej.

 

 

Pierwszym krokiem było ustalenie, które nieruchomości stanowią mienie wspólnoty gruntowej. Po przejrzeniu dokumentacji stwierdzono, że niektóre nieruchomości zostały utracone na rzecz innych podmiotów. Zwrócono się do wójta gminy w Jastrzębiu o sporządzenie projektu wykazu uprawnionych oraz wielkości udziałów we Wspólnocie Gruntowej. Projekt został sporządzony i przekazany do zatwierdzenia staroście powiatu szydłowieckiego. Decyzją nr GN-6013/1/99 z dnia 26 maja 1998 r. starosta zatwierdził listę 166 uprawnionych – lista była wywieszona na tablicach ogłoszeń do czasu uprawomocnienia. Na zebraniu w dniu 29 listopada 1998 r. zatwierdzono 166 udziałowców, uchwalono statut i wybrano zarząd wspólnoty. Uchwalony na tym zebraniu statut przekazano do zatwierdzenia Urzędowi Gminy w Jastrzębiu. W dniu 25 maja 1999 r. statut został zatwierdzony przez Zarząd Gminy. Od tego dnia wspólnota gruntowa nabyła ponownie osobowość prawną.


 

Spółka w Gąsawach Rządowych skupia 210 rolników z dwóch sołectw: Gąsawy Rządowe i Gąsawy Rządowe-Niwy.

 

Celami spółki wspólnoty gruntowej są zagospodarowanie mienia gromadzkiego w Gąsawach Rządowych (spółka posiada 72,48 ha gruntów, tj. 54,18 ha lasów, 10,66 ha pastwisk, 7,64 gruntów ornych) oraz rozwój regionu.
Do zadań statutowych spółki należą prowadzenie gospodarki leśnej oraz prowadzenie działalności społecznej, publicznej i kulturalnej, zgodnie ze statutem spółki.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

 

 

Wspólnota z Gąsaw Rządowych jako przykład prężnie działającej wspólnoty gruntowej, czyli „Gdy jest zgoda i wspólne działania, tam są efekty”.

 

W poprzednim artykule przedstawiliśmy krótko historię powstania oraz cele działalności wspólnoty gruntowej z Gąsaw Rządowych. W tej części artykułu omówimy obecną działalność spółki, która koncentruje się w dużej mierze na działalności pożytecznej społecznie.

 

Jak podają władze wspólnoty gruntowej, reaktywacja spółki wspólnoty w Gąsawach Rządowych w 1999 r. zaktywizowała jej członków, co przełożyło się na wymierne efekty ekonomiczne oraz społeczne. Majątek wspólnoty zwiększył swoją wartość dwukrotnie w ciągu ostatnich lat. Wspólnota odzyskała grunty i nieruchomości, które są bardzo atrakcyjne dla potencjalnych inwestorów. Spółka ma zawarte umowy na dzierżawę nieruchomości, tj. biurowca i dużej hali oraz terenu pod stację gazową. Zawarto też umowę przyrzeczenia na sprzedaż piasku pod inwestycje drogowe.

 

Poniżej znajduje się tabela przedstawiająca realizacje niektórych projektów społeczno-ekonomicznych przez wspólnotę gruntową z Gąsaw Rządowych w ostatnich latach.

 

Tabela. Wybrane projekty społeczno-ekonomiczne zrealizowane przez wspólnotę gruntową z Gąsaw Rządowych.

Lp. Rodzaj/nazwa projektu
1 Wybudowanie pierwszej szkoły podstawowej w latach 70. ubiegłego stulecia z funduszy wspólnoty gruntowej
2 Remont drogi gminnej w Gąsawach Rządowych-Niwach na odcinku długości 1 km
3 Doposażenie w sprzęt sportowy Publicznej Szkoły Podstawowej w Gąsawach, a od 2008 r. coroczne dofinansowanie paczek dla dzieci tej szkoły
4 Przekazanie działki pod budowę Ośrodka Zdrowia w Gąsawach Rządowych
5 Przekazanie w 2000 r. datku w wysokości 8500 zł na wykonanie posadzki w kościele parafialnym
6 Uruchomienie w 2007 r. programu budowy parkingu z kostki brukowej o powierzchni 941,0 m² przed kościołem – na ten cel przekazano 13000 zł
7 Realizacja projektu segregacji śmieci – zakup 300 pojemników na odpady komunalne
8 Utworzenie świetlicy wiejskiej dla mieszkańców obu wsi, tj. Gąsaw Rządowych i Gąsaw Rządowych-Niw

 

Źródło: opracowanie na podstawie danych przekazanych przez Stowarzyszenie Aktywni.

 

Zarząd spółki od wielu lat działa społecznie. Większość dochodów wypracowanych przez wspólnotę przeznaczana jest na cele społeczne. Działaniom wspólnoty patronuje hasło: „Gdy jest zgoda i wspólne działania, tam są efekty”.

 

Od czasu reaktywacji wspólnoty gruntowej w 1999 roku, spółka zrealizowała duży wysiłek celem odzyskania niektórych gruntów, bezprawnie przejętych przez różne instytucje. Nie zawsze były to sprawy łatwe, a cały proces trwał wiele lat.

 

 

Jednym z takich przypadków był spór z Przedsiębiorstwem Skarbu Państwa. Po kilku rozprawach sądowych w postępowaniu przed Sądem w Szydłowcu w sprawie wniosku Przedsiębiorstwa Skarbu Państwa – sygn. akt Ns 57/99 o zasiedzenie działki nr 93 wspólnota gruntowa z Gąsaw Rządowych zawarła ugodę z ww. firmą. Firma zobowiązała się do remontu drogi wiodącej przez Gąsawy Rządowe-Niwy w zamian za wartość przedmiotu sporu, tj. wartość działki nr 93. W miesiącu czerwcu 2000 r. firma naprawiła ten odcinek jezdni.

 

Innym przypadkiem był spór wspólnoty z Nadleśnictwem Lasów Państwowych. W jego efekcie spółka odzyskała działkę o powierzchni 1,28 ha. Od czerwca 2003 r. do 28 października 2004 r. wspólnota gruntowa prowadziła także spór ze Starostwem Powiatowym w Szydłowcu przed Sądem Rejonowym w Przysusze – sygn. akt Ns 42/03 w sprawie działki pod Ośrodkiem Zdrowia w Gąsawach Rządowych oznaczonej w ewidencji gruntów pod nr 535 o powierzchni 0,49 ha (w latach 70. było to mienie gromadzkie). Po niepowodzeniu w pierwszej instancji, zarząd spółki wspólnoty gruntowej wraz z sołtysem Gąsaw Rządowych zawarł ugodę ze Starostwem Powiatowym. Na mocy tej ugody spółka zapewniła, że nie będzie się odwoływać od wyroku sądowego, natomiast Starostwo przekaże nieodpłatnie całą działkę z budynkiem Ośrodka Zdrowia dla gminy Jastrząb. Starostwo wywiązało się ze swych zobowiązań.

 

Kolejnym przypadkiem był spór z PKP. W latach 80. ubiegłego wieku na działce nr 83 stanowiącej własność spółki wspólnoty gruntowej PKP wybudowała kilka budynków. Baza PKP została zlikwidowana w 2001 r. – grunty spółki wspólnoty były użytkowane przez 20 lat. Polskie Koleje Państwowe w czasie tego okresu nie płaciły dzierżawy wspólnocie gruntowej.

 

 

Do grudnia 2003 r.  budynki pozostawione były bez opieki i uległy poważnej dewastacji. W 2003 r. zostały odzyskane grunty pod bazą od PKP. Koszty geodezyjne w tym zakresie w całości pokryła PKP. W grudniu 2003 r. syndyk masy upadłościowej PKP sprzedał bez poinformowania spółki wspólnoty gruntowej biurowiec (siedem kontenerów) pewnej firmie z Częstochowy. Firma ta kupiła ten budynek w złej wierze, ponieważ wcześniej, już w listopadzie wspólnota wyrażała chęć nabycia budynku, który znajduje się na jej działce. Syndyk masy upadłościowej Zakładu Robót Inżynieryjnych PKP nie wziął tej oferty pod uwagę, ponieważ nie obejmowała całości masy upadłościowej. Spór z firmą z Częstochowy trwał ponad rok – sprawa została wygrana przez spółkę – biurowiec trafił z powrotem do majątku PKP S.A. Po skierowaniu pozwów sądowych w dniu 03.10.2006 r. przeciwko PKP S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Warszawie w dniu 24.10.2006 r. została zawarta ugoda.

 

Jak pokazuje historia wspólnoty z Gąsaw Rządowych droga do odzyskania własnych gruntów nie zawsze jest łatwa i trwa krótko. Historia ta pokazuje także, że zawsze warto do końca starać się podejmować działania w słusznej sprawie. Dzięki odzyskanym gruntom majątek wspólnoty gruntowej z Gąsaw Rządowych w ostatnich latach znacznie zwiększył swoją wartość. Wspólnota odzyskała grunty i nieruchomości, które są bardzo atrakcyjne dla potencjalnych inwestorów, a dzięki wypracowywanym zyskom, może prowadzić działalność pożyteczną społecznie inwestując w rozwój lokalnej społeczności.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

Rekrutacja

Aby wziąć udział w projekcie należy wypełnić formularz zgłoszeniowy wraz z oświadczeniem i przesłać go do nas za pomocą:

czytaj więcej...